हरेक वर्ष मे १ तारिखमा विश्वभर मनाइने “अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर दिवस” केवल एक दिवस मात्र होइन, यो श्रमिक वर्गप्रति सम्मान प्रकट गर्ने अवसर हो। यो दिवसले हामीलाई उनीहरूको कठिन श्रम, योगदान र संघर्ष सम्झाउने गर्छ – जसले राष्ट्रको समृद्धि र विकासको जग बसाल्छन्।

मजदुरहरू बिना कुनै पनि देशको पूर्वाधार, सेवा, उत्पादन र व्यवस्थापन सम्भव छैन। उनीहरूको हातमा देशको उद्योग चल्छ, बजार बाँच्दछ र समाज गति लिन्छ। तर विडम्बना के छ भने अझै पनि लाखौं मजदुरहरू न्यून पारिश्रमिक, असुरक्षित वातावरण र श्रम शोषणको चपेटामा छन्। नेपालजस्तो विकासोन्मुख मुलुकमा त मजदुरका समस्या झनै गम्भीर छन् – प्रवासी श्रमिकको पीडा, घरेलु मजदुरको बेवास्ता, सामाजिक सुरक्षाको अभाव र श्रम कानूनको कार्यान्वयनमा कमजोरी देखिन्छ।

श्रमिक दिवसको मूल मर्म भनेकै श्रमिकहरूलाई सम्मानका साथ बाँच्न पाउने अधिकार सुनिश्चित गर्नु हो। श्रमिकका लागि सामाजिक सुरक्षा, न्यूनतम पारिश्रमिक, कामको सम्मानजनक वातावरण, श्रमसम्बन्धी ऐनको कडाइका साथ पालना, र पेशागत विकासको अवसर प्रदान गर्नु राज्य र समाजको कर्तव्य हो।

श्रमिकका हक, इज्जत र अवसरको सुनिश्चितता: समावेशी समृद्धिको आधार

श्रमिक कुनै पनि राष्ट्रको मेरुदण्ड हुन्। उनीहरूकै कठिन परिश्रमले उद्योग, कृषि, सेवा क्षेत्रदेखि लिएर दैनिक जीवनका आवश्यकताहरू सहज रूपमा चलिरहेका हुन्छन्। यद्यपि, आज पनि धेरै श्रमिकहरू अधिकारबाट बञ्चित छन्, समाजमा उपेक्षित छन्, र अवसरको पहुँचबाट टाढा छन्। यस्तो अवस्थामा “श्रमिकका हक, इज्जत र अवसरको सुनिश्चितता” केवल नारा नभई व्यवहारमा लागु गर्नुपर्ने अनिवार्य विषय हो।

१. श्रमिकका हक

श्रमिकका आधारभूत हकहरूमध्ये काम गर्ने सुरक्षित वातावरण, उचित पारिश्रमिक, समयमै तलब, सामाजिक सुरक्षा, विश्राम, छुट्टी, बीमा, यौनहिंसा वा शोषणबाट संरक्षण, र संगठित हुन पाउने अधिकार पर्छन्। यी अधिकारहरू अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (ILO) ले निर्धारण गरेका छन् र नेपालको संविधान तथा श्रम ऐनले समेत सुनिश्चित गरेका छन्। तर व्यवहारमा यी अधिकारहरू अझै कार्यान्वयनमा कमजोर देखिन्छन्।

२. श्रमिकको इज्जत

श्रम गर्ने व्यक्ति होस् – घरेलु कामदार, निर्माण मजदुर, खेतमा काम गर्ने किसान वा विदेशिएका श्रमिक – सबैको श्रम बराबरी सम्मानको हकदार हुन्छ। तर हाम्रो समाजमा अझै पनि श्रमिकलाई तल्लो दर्जाको नजरले हेर्ने प्रवृत्ति विद्यमान छ। यसलाई अन्त्य गर्न शिक्षा, चेतना र श्रमको सामाजिक मूल्य स्थापित गर्न जरुरी छ। “श्रम नै पूजा हो” भन्ने भावनालाई व्यवहारमा उतार्न सक्नुपर्छ।

३. अवसरको सुनिश्चितता

श्रमिकहरूलाई केवल श्रमदाताको हैसियतमा राख्ने होइन, उनीहरूको सीप अभिवृद्धि, नेतृत्व विकास, तालिम तथा स्वरोजगारका अवसरहरू प्रदान गरिनु आवश्यक छ। रोजगारीमा समान पहुँच, लैंगिक समानता, न्यूनतम पारिश्रमिकको ग्यारेन्टी, र सामाजिक सुरक्षा प्रणाली बलियो बनाएर श्रमिकलाई आत्मनिर्भर बनाउने बाटो खोल्न सकिन्छ।

श्रमिकका हक, इज्जत र अवसर सुनिश्चित नगरी समावेशी, न्यायपूर्ण र दिगो विकास सम्भव छैन। सरकार, रोजगारदाता, संघसंस्था र नागरिक समाजले मिलेर श्रमिकमैत्री वातावरण बनाउनतर्फ गम्भीर पहल गर्नु आवश्यक छ। श्रमिक सम्मानित हुँदा मात्र राष्ट्र बलियो र समुन्नत बन्छ।

यस दिवसमा, हामीले केवल शुभकामना दिने मात्र होइन, श्रमिकहरूका मुद्दा उठाउने, नीति निर्माणमा आवाज पुर्‍याउने र व्यवहारिक सुधारतर्फ लाग्ने संकल्प लिन आवश्यक छ। मजदुर दिवसको सन्देशलाई केवल औपचारिक कार्यक्रममा सीमित नगरौं, बरु व्यवहारमा उतारौं ।

श्रमिक सम्मानित हुँदा मात्र राष्ट्र समुन्नत हुन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर दिवसको सम्पूर्ण श्रमिक वर्गलाई हार्दिक शुभकामना!